© Unsplash/ Daniel Schludi

De Europese Raad legde een belangrijke bouwsteen voor het Migratiepact onder de kerstboom. Het is een stap vooruit, maar blijft achter de feiten aanhollen. Toch leerde de Oekraïne-crisis dat er wel een oplossing voorhanden is.

Ides Nicaise, HIVA-Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving
 06 februari 2024

Het Europese migratiepact dateert al van 2020, maar moest in het najaar van 2023 nog verder geconcretiseerd worden. Helaas ging dat met veel trekken en duwen, vooral dankzij dwarsligger Viktor Orbán, minister-president van Hongarije. Met de hete adem van de Europese verkiezingen in de nek kwam er toch een akkoord uit de bus.

De nieuwe Europese aanpak kreeg meteen stevige kritiek van mensenrechtenorganisaties. Vooreerst omdat de versnelde triage van asielzoekers tot foutieve beslissingen kan leiden, maar ook omdat zij ongeacht leeftijd of geslacht in detentiecentra terechtkomen, in strijd met het internationaal recht.

Bovendien kwam er geen akkoord over het gevoeligste luik van het Europese asielbeleid: de gemeenschappelijke normen voor het terugkeerbeleid. Gaan de pushbacks en het geweld tegen irreguliere migranten aan de Europese grenzen dan gewoon door?

Een versnelde triage van asielzoekers kan tot foutieve beslissingen leiden. Oook omdat zij ongeacht leeftijd of geslacht in detentiecentra terechtkomen, in strijd met het internationaal recht.

Toch blijft het akkoord van december al bij al een stap vooruit. Hoewel velen ervan overtuigd zijn dat we migranten nodig hebben om onze welvaart in de toekomst op peil te houden, blijft het akkoord gefocust op het asielbeleid, en blijft het een defensieve houding uitademen.

Betere bescherming van de Europese buitengrenzen, versnelde triage van ‘echte’ en ‘valse’ asielzoekers, en een spreidingsplan om de lasten rechtvaardig te verdelen tussen EU-lidstaten, getuigen daarvan. Vanaf 2026 zal de druk op België daardoor wellicht wel afnemen.

Realistische verwachtingen

Hoe toekomstbestendig is dit asielbeleid? Oude kernbegrippen zoals asiel en vluchteling blijven onaangeroerd. Nog steeds wordt de ‘echte’ asielzoeker, of vluchteling eng gedefinieerd, als iemand die persoonlijk slachtoffer is van geweld of bedreigd is met geweld. Zeker geen economische of klimaatvluchtelingen dus. Zij moeten onherroepelijk terug.

Wordt het geen tijd om die triage wat realistischer en menselijker in te vullen? Of wachten we tot honger en klimaatopwarming zo ondraaglijk worden dat ze alom tot uitbarstingen van geweld leiden?

De huidige instroom van asielzoekers vindt plaats in een aaneenschakeling van humanitaire crises die leiden tot een antipolitiek sentiment, zowel op links als op rechts. Officiële EU-documenten over het migratiebeleid verwijzen met ‘crisis’ enkel naar acute en grootschalige oorzaken van migratie.

Dat sluit de facto politieke conflicten uit in regio’s rond de Europese Unie, zoals de Oekraïne-oorlog. Bovendien kunnen we de chaotische situatie van asielzoekers en migranten, zowel aan de EU-grenzen als binnen sommige lidstaten, in de praktijk ook karakteriseren als een (humanitaire) crises. Moeten we niet voorkomen dat migranten van de ene crisis in de andere terechtkomen?

Big data

Het Europese HumMingBird-onderzoek, gecoördineerd door het HIVA-Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving, in samenwerking met de VUB, heeft voorspellings- en nowcasting-tools ontwikkeld die dergelijke crises kunnen helpen voorkomen, of op z’n minst verzachten.

Aan de hand van verschillende soorten big data (telefoongegevens, sociale media, luchtverkeersgegevens, satellietfoto’s ...) probeert het project te anticiperen op kortetermijnbewegingen en migratieschokken. Zo’n instrumenten kunnen nuttig zijn voor beleidsmakers op nationaal en Europees niveau om proactiever te reageren en humanitaire schade te voorkomen.

Instrumenten ontwerpen is één ding, adequaat reageren nog iets anders. De behoefte aan goede beleidskaders om crisissituaties op een humane en georganiseerde manier aan te pakken – niet alleen voor vluchtelingen uit oorlogen zoals in Oekraïne, maar ook voor mensen die ontheemd zijn door natuurrampen zoals de aardbeving in Turkije en Syrië, of klimaatgerelateerde, vaker voorkomende rampen zoals overstromingen, of extreme droogte – verdwijnt daarmee niet.

Op dit moment zijn internationale rechtsgronden voor asiel beperkt tot individuele veiligheid, en dus niet van toepassing op collectieve crisissen, zelfs niet als deze tijdelijk zijn.

Tijdelijke bescherming

De richtlijn inzake ‘tijdelijke bescherming in geval van massale toestroom van ontheemden’ van de EU, die in 2001 werd opgesteld om grote migratieschokken aan te pakken, is niet uniek in de wereld, maar lijkt een van de meest geschikte instrumenten te blijven om met dergelijke schokken om te gaan.

Daarom verdient de richtlijn verdere verfijning. Maar opmerkelijk genoeg is ze meer dan twintig jaar ongebruikt gebleven, tot de Russische invasie in Oekraïne in 2022.

Terugblikkend vraagt men zich af waarom de Europese richtlijn inzake ‘tijdelijke bescherming in geval van massale toestroom van ontheemden’ alleen voor Oekraïners werd gebruikt en niet voor Syriërs, Afghanen, Tunesiërs, of nog anderen.

De implementatie in 2022 was de vuurproef. Het volume en de snelheid van de vluchtelingenstroom uit Oekraïne stelde Europa voor een uitdaging. Toch blijkt het een relatief efficiënt kader. Vluchtelingen en personen die op de vlucht zijn voor gewapende conflicten, geweld en mensenrechtenschendingen kunnen binnen dat kader maximaal drie jaar bescherming krijgen.

De Raad van de Europese Unie moet daarvoor een massale toestroom van ontheemden vaststellen, en de groepen vastleggen die bescherming nodig hebben, met uitzondering van onder meer mensen die verdacht worden van ernstige misdrijven, of die een gevaar zijn voor de veiligheid van de gastlidstaat.

De richtlijn verleent tijdelijke verblijfsvergunningen en een recht op dringende gezondheidszorg, onderdak, sociale uitkeringen, onderwijs voor minderjarigen, beperkte toegang tot de arbeidsmarkt, en een beperkt recht op gezinshereniging. Terugblikkend vraagt men zich af waarom dat instrument alleen voor Oekraïners werd gebruikt en niet voor Syriërs, Afghanen, Tunesiërs, of nog anderen. Het antwoord ligt wellicht meer bij culturele en politieke argumenten dan bij de mensenrechten. Dat zorgt voor een groot risico op discriminatie.

Bovendien is de richtlijn ontworpen voor conflictgerelateerde crisissen. Hoe zit het met andere soorten crises, zoals een aardbeving of uitzonderlijke droogte?

Concurrentie to the bottom

Omdat de rechten van ontheemden verschillen per land van bestemming, wijzen EU-documenten op het risico dat migranten zullen shoppen tussen de lidstaten. Maar is het echte risico niet dat lidstaten elkaar beconcurreren in een race to the bottom om migranten ervan te weerhouden hun land als bestemming te kiezen?

Dat maakt het nodig om menswaardige opvangrechten in alle lidstaten te stroomlijnen. Bovendien moet Europa investeren in een buffercapaciteit om migranten in noodsituaties waardige omstandigheden te bieden. Het prijskaartje daarvan is de prijs van menselijke waardigheid.

Tot slot nog dit: het HumMingBird-onderzoek was onderworpen aan een zeer strenge voorwaarden voor de bescherming van de privacy, van kwetsbare groepen zoals slachtoffers van mensenhandel of niet-begeleide minderjarigen, en voor de overdracht van gegevens tussen de EU en omringende landen. Terecht. Laten we hopen dat soortgelijke ethische normen zullen gelden aan de Europese buitengrenzen en voor de opvang van asielzoekers.

Abonnement De Gids

Neem een abonnement op De Gids!

Aanbevolen

 

Het hoeft niet altijd over migratie te gaan

Een ezel stoot zich geen twee keer aan dezelfde steen. Maar de belangrijkste lessen uit de Nederlandse verkiezingen hebben we in België nog niet...
   18 april 2024

Kunnen we wel zonder arbeidsmigratie?

De huidige arbeidsmarktkrapte zet een nieuwe dynamiek van arbeidsmigratie in gang. Maar lessen uit het verleden, met name over inclusie en...
   16 april 2024

‘Zet mij niet weg in de hoek van extreemrechts’

Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Nicole De Moor (cd&v) bevindt zich tussen twee vuren. 'Tussen open of gesloten grenzen liggen...
   10 april 2024

EU-migratiepact is niet wat voorstanders beloven

Woensdag 10 april moet het nieuwe - volgens voorstanders 'historische' - Europese Migratiepact in werking treden. Dat zou Europa eindelijk de...
   09 april 2024