‘Zonder archief heb je geen geheugen en maken ze je alles wijs’

‘Hoor je die kikker?’ We hebben ons net geïnstalleerd ten huize Hens in Herent. Het is T-shirtweer, de deur naar de tuin staat open en we spitsen onze oren. ‘Kikkers horen niet te kwaken in oktober’, vertelt de schrijfster. ‘Maar wie nu opgroeit, denkt dat dat normaal is. Wetenschappers noemen dat de shifting baseline.’

Als ze spreekt, is Tine Hens niet de vrouw van de lange aanlopen, want precies die shifting baseline vormt het hart van haar boek. Zelf is ze een kind van de jaren 1980. Hoorde ze een eerste kievit, dan wist ze: daar is de lente! Maar wat in haar jeugd doodgewoon was, wordt steeds zeldzamer.

Alleen al tijdens haar leven duwde het rijkste deel van het mensdom drie vierde van het aantal wilde dieren van het toneel.

‘Hoor je die kikker? Kikkers horen niet te kwaken in oktober’

Tine Hens

Archieven zijn doorgaans stoffige omgevingen. Het archief waarmee Hens eind september de Nederlandse Natuurboekenprijs in de wacht sleepte en waar ze zich ondertussen ook mee tot op de longlist van de Literatuur Boekenbonprijs katapulteerde, is anders. Alles eraan ademt verbeelding: de houtsneden, de soundtrack maar bovenal de twaalf verhalen die samen het boek schragen.

De titels van die verhalen zijn bijna zakelijk kort: ‘gletsjers’, ‘leeuwerik’, ‘olm’, enzovoort. En de inhoud ervan is ernstig. Maar van bij elke openingszin maakt dat zakelijke en ernstige plaats voor een vuurwerk van metaforen, alliteraties, climaxen en andere stijlfiguren. Dat is bijna bevreemdend.

HENS ¬ ‘Archief van mogelijk verlies gaat over het verlies en de pijn om wat er om ons heen aan het gebeuren is. De ecologische crisis, de biodiversiteitsineenstorting en de klimaatontwrichting zijn zware thema’s en mensen deinzen er soms voor terug.'

'Met de houtsnedes van Jan De Kinder, met de compositie van Ellen Jacobs maar ook door weg te gaan van mijn journalistieke manier van schrijven wilde ik speelsheid en vooral verwondering in het boek brengen. We leven op een prachtige planeet en zijn omringd door fascinerende vogels, insecten, planten, bomen.'

'De Vlaamse regering bespaart nu ook op archieven. Maar wie geen archief heeft, heeft geen geheugen.'

Tine Hens

Je debuteerde met ‘Het klein verzet’, een reportage over mensen die de wereld willen veranderen en beginnen in hun straat. Half het middenveld omarmde dat boek en ging er juichend mee aan de slag omdat het zo hoopvol was. Ook daarin is ‘Archief van mogelijk verlies’ helemaal anders.  

HENS ¬ 'Waar zit de hoop? De voorbije jaren kreeg ik die vraag voortdurend tijdens lezingen. Iedereen zit te snakken naar hoop. Maar voor mij is dat geen werkbaar begrip. Hoop ontstaat pas als je dingen doet. ‘Hoop’, zei wijlen Václav Havel, ‘is niet de zekerheid dat alles goed komt, maar de zekerheid dat iets zinvol is, los van het resultaat.’ Zo is het helemaal.'

'Het is niet slecht om de realiteit onder ogen te zien en om het drama ten volle te voelen. Om met z'n allen te beseffen: we moeten het tij dringend keren. Want dat kan nog altijd.'

Waarom wilde je archiveren?

HENS ¬ 'De Vlaamse regering bespaart nu ook op archieven. Maar wie geen archief heeft, heeft geen geheugen. En wie geen geheugen heeft, maak je alles wijs. Dit boek wil voor een aantal dieren en planten maar ook voor de nacht en sneeuw een momentopname van het heden zijn.'

'Wie het morgen leest zal tenminste weten dat er gisteren nog spreeuwen, kieviten, leeuweriken en vuurvliegjes waren. Het is een dam tegen het shifting baseline syndroom. Dat kan alleen bestaan omdat we niet archiveren, niet bijhouden.'

In het boek kom je woorden als ‘landschapspijn’ tegen. Voel jij ook landschapspijn als je rondfietst?

HENS ¬ 'Jazeker. Ons buitengebied bestaat voor 75 procent uit landbouw. Dat is geen natuur. Zie je in de zomer die patattenvelden en maisvelden, dan weet je: dode grond. Maar een ander soort landbouw is mogelijk.'

'Ons buitengebied bestaat voor 75 procent uit landbouw. Dat is geen natuur.'

Tine Hens

'In mijn buurt heb je een beginnend voedselbos. Er is ook een Community Supported Agriculture-boerderij en een bioboer. Die velden zoemen en zinderen van het leven. Er vliegen vogels en graaf je in de grond, dan vind je wormen die de bodem gezond houden. Dat verschil is zo schrijnend.'

Een van de meest verbijsterende verhalen in je boek gaat over de oorlog die het Belgische leger in de jaren 1970 tegen de spreeuw op de velden voerde.

HENS ¬ 'De Boekentoren in Gent is een fantastische erfgoedbibliotheek – ik hoop dat Caroline Gennez meeleest – en heeft een aantal boeken uit de 19e eeuw over nuttige vogels voor de landbouw. De spreeuw staat overal vermeld omdat hij vooral insecten eet.'

'Dat hij zich begon te voeden met kersen ging hand in hand met het spuiten van gif tegen insecten. Maar ook met het kappen van heggen. Die omrandden de velden en zaten tjokvol vogels en insecten. Boeren wilden tot op de perceelsgrens kunnen ploegen, hoe meer grond, hoe meer opbrengst, en die heggen stonden in de weg.'

'Het leger liet dynamiet ontploffen op de ‘roestplekken’ waar spreeuwen slapen. Sommige vogels stierven, andere waren alleen verminkt.'

Tine Hens

'Plots zat ons land zogenaamd met een spreeuwenprobleem. Eerst moesten jagers ze afknallen. Dat lukt niet goed, want spreeuwen zijn superintelligente dieren. Het leger liet dan maar dynamiet ontploffen op de ‘roestplekken’ waar ze slapen. Sommige vogels stierven, andere waren alleen verminkt. Rattenvangers moesten ze dan één voor één doden.'

'Twee miljoen spreeuwen gingen zo voor de bijl. Dat was letterlijk een oorlog tegen de natuur.'

‘Archief van mogelijk verlies’ is ook een ode aan de verwondering. Herinner je je wanneer je voor het eerst hoorde over de levensloop van de paling?

HENS ¬ 'Zolang mijn oma leefde at mijn familie een paar keer per jaar paling in ’t groen. Ik heb er ooit een keer van geproefd, maar ben er bijna in gestikt. Ik wist niets over die paling. Het was gewoon traditie. Maar ik was al bezig aan het boek toen een kennis me vertelde: “Als de paling verdwijnt, dan ook het palingmysterie.” Ik stond met mijn mond vol tanden. Toen ontdekte ik de levenscyclus van de paling. Zo fascinerend!'

'Lang twijfelde men of de paling een vis of een slang was. Geen mens zag ooit een paling paren, vond een ei, laat staan geslachtsorganen. Zelfs Sigmund Freud beet er zich in vast maar stootte niet op één teelbal.'

'Wist je dat elke Europese paling is geboren in de Sargassozee, in de buurt van het Bermuda-eiland? Maar ook de paling staat ondertussen op de rode lijst van bedreigde diersoorten. Toch eten we hem nog. Het is als panda’s eten. Als mijn boek bereikt dat we stoppen met paling eten, zal ik blij zijn.'

Houtsnede van de paling, Jan De Kinder

Hoe verklaar je dat de mens zijn eigen habitat vernietigt?

HENS ¬ 'Dit gaat niet over ‘de mens’ of over ‘mensen’. Het gaat over een systeem dat arbeid uitbuit maar ook het leven op de planeet en waar een klein, rijk groepje van profiteert. Wij blijven geloven dat wij de controlerende en meest intelligente soort op aarde zijn, terwijl dat niet zo is.'

'Paling eten is als panda’s eten.'

Tine Hens

'Covid bewees het al: één virus en we zijn alle controle kwijt. Maar dat erkennen vergt een totaal andere omgang met de wereld waarin wij leven. Minister-president Diependaele zei na zijn Septemberverklaring nog dat zijn regering zich gedraagt als een goede huisvader, want de begroting is in evenwicht.'

'Nu zal elke ernstige econoom je vertellen dat je een overheid niet met een gezin kan vergelijken. Maar, nog los daarvan, wat lees je in het arrest van de Klimaatzaak die meer dan 72.000 burgers aanspanden tegen onze overheden? Dat ze zich net niét als goede huisvaders gedragen. Ze beschermen burgers onvoldoende tegen klimaatgevaar.'

Hoe kunnen organisaties aan de slag met je boek?

HENS ¬ 'Laat mensen nadenken over wat in hun leven verloren is gegaan en nog dreigt te gaan. Zo werk je aan een collectief geheugen. In deze tijden is dat al een daad van verzet.'