Plattelandsdorp met dreigende wolken
© Shutterstock

De Lijn schaft bushaltes af, de NMBS sluit loketten, uit het Gemeentefonds gaat een steeds groter deel naar grote centrumsteden, en de boeren voelen zich de dupe van regelzucht uit Brussel. Stuk voor stuk symbooldossiers voor een veel dieper onbehagen in de Vlaamse buitengebieden.

Simon Bellens
 13 februari 2024

Op het Luxemburgplein in Brussel, vlak voor het Europees Parlement, bereikte het boerenprotest eind januari een kookpunt. Na tractorblokkades en brandend hooi en mest, haalden de boeren een deel van het monument voor de negentiende-eeuwse indu­strieel John Cockerill van zijn sokkel. De voorlopige climax van een gestaag opgebouwde woede op het platteland.

‘Zulke woede zien we steeds vaker’, duidt Dominique Willaert die in zijn boeken het ongenoegen in de Vlaamse onderbuik onderzoekt. ‘Denk maar aan de gele hesjes. Er zijn enkele duidelijke motieven, zoals een overmatige regelgeving en onzekerheid over de toekomst. Maar de woede gaat breder en heeft dieperliggende oorzaken.’

Verlieservaring

Voor zijn boek Niet alles maar veel begint bij luisteren sprak Willaert met ruim 120 inwoners van de Denderstreek. Voor veel mensen verandert de wereld waarin ze leven te snel en te ingrijpend, concludeert hij. Van de verdwenen bankautomaat tot de buurtwinkel die op pensioen gaat: ‘Mensen delen een optelsom aan verlieservaringen.’ Zeker in landelijke gebieden.

De Lijn schrapte 3.247 bushaltes. De NMBS kondigde beperkte openingsuren aan van loketten in 54 stations, nadat het in 2021 al tientallen loketten sloot. En in twaalf jaar tijd verdween een derde van alle bankautomaten.

‘Bol.com zal de jeugdbeweging niet sponsoren, of de straten versieren met kerst’
Jasper Van Loy

‘Die afbouw van fysieke dienstverlening is vooral een probleem voor wie al kwetsbaar is’, vertelt Leen De Cort van koepelvereniging van consumentenorganisaties BV-OECO. ‘Banken, maar ook overheden dwingen mensen naar digitale oplossingen, maar de digitale kloof blijft een probleem, en niet alleen voor ouderen. Overheden bieden dan wel nog een fysiek loket aan, maar als dat enkel in Brussel is, word je in een landelijk gebied dubbel getroffen.’

Jasper Van Loy, auteur van Onder de kerktoren, waarin hij het opneemt voor het dorp, herkent die verlieservaringen. ‘De geldautomaat die verdwijnt en de buurtwinkel die sluit staan los van elkaar, maar mensen verbinden het wel. Ze zien dat onze economie er een is van multinationals en e-commerce. Maar Bol.com zal de jeugdbeweging niet sponsoren, of de straten niet versieren met kerst.’

‘Er is geen beleid tegen de dorpen’, verduidelijkt Van Loy, ‘maar het ontbreekt aan perspectief. Vlaanderen schat de functies van steden voor werkgelegenheid en economie hoger in dan die van het platteland, zoals voedselproductie, natuurbehoud, of toerisme. Vlaanderen moet een dorpenbeleid voeren op maat van de noden van elk dorp. Dat kan om hulp gaan om als gemeentebestuur in alle deelgemeenten aanwezig te zijn, of om in deelmobiliteit te voorzien voor wie slecht ter been is.’

Strikt genomen is de kloof stad-platteland in Vlaanderen een fictie. ‘Geografisch zijn we een groot verkaveld gebied’, zegt politiek filosoof Anton Jäger. ‘Maar mentaal, politiek en financieel is de kloof reëel. Veel geld trekt naar stadskernen voor vastgoedspeculatie en financiële diensten, waardoor minder geïnvesteerd wordt in buitengebieden, en bakkers en kleinhandel verdwijnen.’

Deeltjesversneller

In januari klaagden verschillende burgemeesters aan dat 30 procent uit het Gemeentefonds, subsidies voor lokale besturen, naar Antwerpen en Gent gaat. Centrumsteden kennen dan wel specifieke uitdagingen, hun deel uit het fonds was volgens hen te groot.

In de Denderstreek zag Willaert hoe generatielange sociale relaties aan flarden gereten werden door de sluiting van cafés, stationsloketten, buurtwin-kels en bakkers. Vandaag is het vooral extreemrechts dat het onbehagen, weet te vatten. ‘Maar extreemrechts misbruikt het ook’, zegt hij. ‘Ze werken als een deeltjesversneller voor de woede in de samenleving.’

‘De paradox is dat een kantoor waar wekelijks maar een persoon langskomt, toch leidt tot een verlieservaring in het hele dorp als het sluit’, zegt Karen Van Dyck van CM. ‘Dat zorgt voor een moeilijk evenwicht in de dienstverlening. Vandaag wil een groot deel van de klanten digitaal of telefonisch ge-holpen worden. Hen bedienen we op die manier. Zo maken we ruimte vrij voor fysieke dienstverlening waar die nodig is. Daarom zetten we in op huisbezoeken voor de meest kwetsbare mensen die niet zelfstandig op een contactpunt geraken.’

Verzuiling

‘Mensen hebben nood aan plekken om op verhaal te komen’, gaat Willaert verder. ‘Waar ze iemand een vraag kunnen stellen, maar soms ook tegenge-sproken kunnen worden. We hebben de beschermende functie daarvan te weinig onder ogen gezien. Als die plekken wegvallen, vergroot de vatbaar-heid voor beïnvloeding en fake news.’

‘Mensen hebben nood aan plekken waar ze een vraag kunnen stellen, maar ook tegengesproken kunnen worden’
Dominique Willaert

Volgens Willaert bespaarde de huidige Vlaamse regering 900 miljoen euro op het maatschappelijke middenveld. Bovendien wilde ze tegen eind 2024 besparen op vijf procent van het personeel, goed 1.440 krachten. ‘Nochtans zijn een sterk middenveld en een kwaliteitsvolle dienstverlening van de overheid de beste bescherming voor onze democratie. Dat moeten alle politici goed beseffen.’

‘In de twintigste eeuw zorgde de verzuiling voor een duidelijke band tussen politieke partijen en het middenveld’, zegt Anton Jäger. ‘Maar nu schermen partijen zich expliciet af van de samenleving. Dat begon al in de jaren tachtig, en op vraag van het zakenleven. Daardoor heeft het middenveld het moeilijk om op het beleid te wegen. Er is vandaag historisch veel woede en protest, maar door de gebrekkige institutionele binding leidt dat tot weinig resultaat.’

Een explosieve combinatie, en op de korte termijn is Willaert pessimistisch over de mogelijkheden om het tij te keren. ‘Dat vraagt om politieke we-deropbouw, over partijgrenzen heen en vanuit bezorgdheid om onze democratie.’

En het dorp? Van Loy blijft ervan overtuigd dat het wél een toekomst heeft. ‘Al vraagt dat een inspanning van de dorpsbewoners zelf. Gentenaars moe-ten zich niet persoonlijk inzetten voor het Lichtfestival, maar in het dorp moet je de machinerie zelf doen draaien. Gelukkig zie ik daar opnieuw veel goede wil en engagement.’

Visie Nieuwsbrief inschrijven

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief!

Aanbevolen

71 procent Vlamingen vindt vermogensbelasting topprioriteit

De verkiezingen worden een strijd om eerlijke belastingen Almaar meer politieke partijen komen met concrete voorstellen om een hogere bijdrage...
   16 april 2024

‘Wachtlijsten voor mentale zorg zijn sluipmoordenaar’

‘Mama belt nu elke dag naar de psycholoog, maar er is nog geen plaats voor mij.’ Het niet-zo geheime dagboek van CM maakt pijnlijk duidelijk...
   15 april 2024
 

Vooruitblik op verkiezingen: Walgrave en Willaert leggen...

Begin juni trekken we met z'n allen naar het stemlokaal. Peilingen voorspellen grote winsten voor de extreme partijen. Blijkbaar bereikt het...
 Vlaams-Brabant en Brussel  11 april 2024

Stefan Hertmans: 'Weiger mopperende oude man te worden’

Hoe houden we onze democratie gezond en werkbaar? Die vraag houdt Stefan Hertmans, een van de meest gelezen en gelauwerde schrijvers van de...
   09 april 2024