Ingrid Robeyns
Het 'limitarisme' van ongelijkheidsdenker Ingrid Robeyns stelt grenzen aan extreme rijkdom © Patrick Post

De allerrijksten op aarde ondermijnen de democratie en richten met hun levensstijl enorme ecologische schade aan. Maar bovenal, verdedigt econoom en filosoof Ingrid Robeyns, verdienen ze zoveel geld eigenlijk helemaal niet.

Simon Bellens
 19 januari 2024

Wellicht zullen de meeste mensen het erover eens zijn dat een naarstig werkende arts een hoger inkomen verdient dan, zeg maar, een eenvoudige redacteur. De arts heeft een lange inspanning moeten leveren om de nodige kennis en ervaring te verwerven, neemt een grote verantwoordelijkheid op over de gezondheid van patiënten, en maakt daar lange dagen voor, terwijl ze vrije tijd en ontspanning opoffert. Niets mis met een riante beloning.

Maar zelfs die arts zal moeten toegeven dat haar verdiensten niet volle- dig en uitsluitend aan zichzelf te danken zijn. Ze werd begiftigd met een bovengemiddeld verstand, en met de mentale en fysieke vaardigheden om een moeilijke studie te kunnen volhouden. Waarschijnlijk groeide ze op in een gezin dat studeren stimuleerde, en ook een groot deel van die studie en bijkomende kosten kon en wilde financieren.

'In theorie is het mogelijk om rijk te zijn zonder klimaatschade. Maar de facto richten rijke mensen veel meer schade aan dan anderen.’

Bovendien nam de samenleving een aanzienlijke deel van die onderwijskost op zich – zeker in landen met een gedemocratiseerd onderwijssysteem, maar waar dat niet zo is, is de inleg van ouders of familie des te belangrijker – en tot slot komt de arts terecht in een maatschappelijk weefsel dat gezondheidszorg belangrijk vindt en bereid is om daarvoor te betalen.

Voor die aangeboren talenten en het geluk in welke samenleving haar wieg arts stond, kan de arts geen beloning opeisen. Meer nog, op essentiële elementen heeft ze haar carrière ongetwijfeld aan het toeval te danken. Door uitgeloot te worden voor de artsenopleiding, bijvoorbeeld, of door zelf niet ernstig ziek te worden op cruciale punten in haar levensloop. Of wanneer ze aangesteld werd bij een gerenommeerd ziekenhuis, terwijl de tegenkandidaat, met ongeveer dezelfde kwalificaties, net naast de functie greep.

Het lot

Precies die redenering brengt politiek filosoof en econoom Ingrid Robeyns ertoe om te pleiten tegen ongelimiteerde rijkdom. Zeker, voor de arts uit het voorbeeld is een hoger inkomen en vermogen gerechtvaardigd. Maar onbegrensde, almaar versnellende private rijkdom is dat nooit.

Verdienste is nooit voor de volle honderd procent enkel persoonlijke verdienste. Er is altijd een maatschappelijke component, er zijn altijd het toeval en het lot. Dat rechtvaardigt, vanaf een zekere grens, dat rijkdom geheel en al toekomt aan de samenleving.

Limitarisme, zoals de strekking die dit verdedigt heet, wil grenzen stellen aan individuele rijkdom. Robeyns, geboren in Leuven en werkzaam aan de Universiteit Utrecht, zette de strekking op de kaart met wetenschappelijk en moreel onderzoek naar extreme rijkdom. Haar ruim decennialange werk komt nu samen in haar begeesterde boek Limitarisme. Pleidooi tegen extreme rijkdom. Het is haar knuppel in het hoenderhok van het ongelijkheidsdebat.

Twintig jaar geleden promoveerde Robeyns in de wijsbegeerte en de economie aan de University of Cambridge, Nobelprijs-winnaar Amartya Sen was haar promotor. Sindsdien eist ze haar plaats op in het publieke de- bat, onder andere als lid van het ‘filosofisch elftal’ in de Nederlandse krant Trouw. Met Limitarisme snijdt ze gedecideerd een onpopulaire en gepolariseerde discussie aan, die de samenleving vandaag het liefst lijkt te negeren: wanneer wordt ‘genoeg’ te veel?

‘Niemand verdient het om multimiljonair te zijn’, zegt ze. Regelmatig levert dat haar een verwijtend ‘communist’ op. Journalisten en commentatoren blijken dan weer vooral geïnteresseerd in polemische cijfertjes. Waarom mag niemand meer dan 10 miljoen euro bezitten - haar poli- tieke of wettelijke grens aan rijkdom (een openingsbod)? Waarom vindt ze 1 miljoen eigenlijk al meer dan genoeg - haar persoonlijke, morele grens? Ze ergert zich eraan hoe dat de discussie verengt.

Politieke etiketten of concrete getallen missen de kern van de zaak. Het gaat Robeyns erom dat we als samenleving eindelijk de discussie over extreme rijkdom moeten aangaan. In onze parlementen en in de media moeten we het hebben over wat we een aanvaardbaar niveau van rijkdom vinden, en vanaf wanneer het de samenleving ontwricht en schaadt.

Laten we beginnen bij het begin. Waarom is extreme rijkdom een probleem?

ROBEYNS ¬ ‘Uit onderzoek blijkt dat de meeste mensen een te grote ongelijkheid problematisch vinden. Als je dat denkt, moet je per definitie niet enkel naar armoede, maar ook naar de bovenkant van inkomensverdeling kijken. In de huidige tijdsgeest is het gemeengoed dat we moeten werken aan gelijke kansen, en daarna geldt: the sky is the limit. Dat moeten we echt niet willen.’

‘Maar we kunnen ook kijken naar de gevolgen van extreme rijkdom. Ten eerste is het een gevaar voor de democratie. Dat zien we het best in de Verenigde Staten, waar politicologen tegenwoordig liever van een plutocratie dan van een democratie spreken omdat het zonder ontzettend veel geld nauwelijks nog mogelijk is om aan verkiezingen deel te nemen. De politieke macht van grote donateurs aan verkiezingscampagnes is zeer groot.’

'Politieke artijen beweren dat donateurs geen invloed kopen. Hoe naïef denk je dat je burgers zijn?'

‘Ook in Nederland doen zich dergelijke zaken voor. Vooraf aan de afgelopen verkiezingen (22 november 2023, red.) wilde de bekende vastgoedmakelaar Cor Van Zadelhoff de VVD steunen (de partij van aftredend minister-president Mark Rutte, red.). Op een etentje met ondernemers haalde hij 1,2 miljoen euro aan donaties op. Partijen beweren dat je daarmee geen invloed koopt, maar hoe naïef denk je dan dat je burgers zijn?'

'Wees er maar zeker van dat zo iemand meteen het privénummer van een minister belt als die iets wil. Je moet een muur bouwen tussen de wereld van het geld en de wereld van de democratie.’

België kent een veel strengere wet op de partijfinanciering. Private giften zijn beperkt tot 500 euro per jaar. In ruil is de overheidssteun voor politieke partijen erg gul.

ROBEYNS ¬ ‘In Nederland zijn giften beperkt tot 100.000 euro, maar via een stichting mag het wel meer zijn. Nu, hoe hoger je een muur kunt bouwen tussen de sfeer van het geld en van de politiek, hoe beter. Maar je kunt niet alles dichttimmeren. Wie geld heeft, huurt lobbyisten in om op het beleid te wegen. Veel groepen in de samenleving kunnen zich dat niet permitteren. Daarom is het zo belangrijk om het middenveld en burgergroeperingen sterk te houden.'

'Mijn inschatting is dat Nederland een stuk neoliberaler is dan België. Laat het een waarschuwing zijn. Wat je hebt aan goede structuren moet je koesteren en beschermen. Dat vergt mensen die zich politiek willen inzetten. Veel Nederlanders zijn politiek apathisch geworden.’

Behalve de politieke invloed van grote vermogens klaag je in 'Limitarisme' ook hun levensstijl aan. Onderzoek van de Franse econoom Lucas Chancel toonde aan dat wereldwijd ‘de onderste helft van de inkomens- en vermogensverdeling gemiddeld 1,4 ton CO2 per persoon per jaar uitstoot, en de rijkste 1 procent 101 ton’.

ROBEYNS ¬ ‘In theorie is het mogelijk om rijk te zijn zonder klimaatschade, maar de facto richten rijke mensen veel meer schade aan dan anderen, zowel door hun levensstijl als door waarin ze hun geld beleggen.’

Dan denken we vooral aan mensen die een privéjet nemen voor een retourtje Brussel-Amsterdam, of aan Jeff Bezos die een ruimtereis maakt.

ROBEYNS ¬ ‘Precies, maar als het over ecologische schade gaat, gaat het niet enkel om de allerrijksten. Ook de middenklasse in rijke landen stoot veel meer uit dan de rest van de wereld. In de Verenigde Staten is er een gemiddelde van 20 ton CO2-uitstoot per persoon per jaar, in Europa van 8 ton, maar in Afrika zit je onder de 1 ton.’

‘Vaak ging de verwerving van rijkdom al gepaard met klimaatschade. Economen vinden dat je die aangerichte schade moet internaliseren in de prijs van producten en diensten. Welnu, als dat gebeurd was, zou het rendement veel beperkter zijn. De allerrijksten zitten op dirty money. Denk maar aan de grote oliemaatschappijen, maar er zijn heel veel bedrijven met een vervuilend productieproces zonder dat ze dat compenseren.’

‘We blijven multinationals maar het voordeel van de twijfel geven dat ze zelf gaan verduurzamen. Maar daar is geen enkele evidentie voor. Integendeel, de nieuwe CEO van Shell, Wael Shawan, die een Libanese achtergrond heeft, zegt rechtuit: “Ik wil niet dat ze in Libanon bij een oliekaars moeten lezen. We hebben fossiele brandstof nodig.” Hij misbruikt de positie van de allerarmsten om zijn winsten te verhogen, ook al zullen zij net de grootste klimaatschade ondervinden.’

Kunnen de allerrijksten niet gewoon hun klimaatschade afkopen? Tegenwoordig kun je ervoor kiezen om een boompje te planten als je een vliegreis boekt.

ROBEYNS ¬ ‘Voor die bomen volgroeid zijn om de CO2 uit de lucht te halen, staan we al lang onder water. Maar stel dat er effectieve vormen van compensatie mogelijk zijn, dan is het nog maar de vraag of de resterende capaciteit van de aarde om CO2 te verwerken zo massaal naar de allerrijksten moet gaan. Misschien is het eerlijker dat het CO2-budget prioritair gaat naar het armste deel van de wereld, zodat zij een economische inhaalbeweging kunnen maken.'

'Economen willen dat budget verhandelbaar maken, zoals in het ETS-systeem (het Europese Emissions Trading System, red.), maar dat versterkt de ongelijkheid.’

Wat is verdienste?

Behalve de onwenselijke gevolgen van extreme rijkdom stelt Robeyns de vraag of je ooit echt kunt hardmaken dat iemand extreme rijkdom verdient. Bij die vraag ligt het ethische en filosofische zwaartepunt van haar onderzoek. Er zijn altijd factoren die buiten onze macht liggen, en die bepalen of we net wel (of net niet) slagen. Het zou de meest gefortuneerden op aarde op z’n minst tot een zekere dankbaarheid en nederigheid moeten nopen.

ROBEYNS ¬ ‘Om te beginnen is een groot deel van al het vermogen geërfd. Daarvan kan geen enkele ontvanger ernstig beweren dat die het verdiend heeft. In Europa was het aandeel geërfd vermogen minder dan 40 procent in de jaren zeventig, en steeg het naar 50 à 60 procent in 2010. Naar verwachting neemt dat de komende jaren nog toe.’

‘De spanning zit in de gedachte dat gevers vrij moeten zijn om te kiezen aan wie ze hun vermogen nalaten. Maar als we begrijpen dat erfenissen sociale mobiliteit en kansen- gelijkheid ondermijnen, dan moeten we toch ingrijpen, net zoals we dat doen bij ander maatschappelijk schadelijk gedrag.'

'Nu, niet de erfenissen op zich zijn het probleem, idealiter kan iedereen iets erven. Wel de zeer ongelijke verdeling ervan.’

‘Zelfs als rijkdom het resultaat is van eerlijk en hard werk, dan spelen toeval, je genetische opmaak, de samenleving waarin je opgroeit, col- lectieve voorzieningen, infrastructuur en allerlei andere ondersteunende factoren, met name in je eerste levensjaren – waarin je nauwelijks zelf iets kunt – nog een grote rol. Er zijn zoveel mogelijke discriminerende factoren, zelfs je uiterlijk of voorkomen.'

'Als je naar elke individuele levensloop kijkt, ben ik ervan overtuigd dat je telkens elementen vindt die aangeven waar toeval belangrijk was.'

'Er zijn nu eenmaal veel meer getalenteerde mensen dan er multimiljonairs zijn. Je kunt alleen rijk worden als er anderen zijn met wie je samenwerkt ... partners, medewerkers, klanten.’

‘Soms werpen critici tegen dat sommigen het wel maken, ondanks alles. Dan denken ze aan Oprah Winfrey, die opgroeide in deprivatie en als kind misbruikt werd, of aan J.K. Rowling, die de eerste Harry Potter-boeken schreef terwijl ze leefde van een uitkering. Die kreeg ze natuurlijk wel van de staat. Voorbeelden die de uitzondering op de regel zijn.'

'De neoliberale ideologie wil ons doen geloven dat we allemaal verantwoordelijk zijn voor ons eigen succes en falen. Maar als je naar elke individuele levensloop kijkt, ben ik ervan overtuigd dat je telkens elementen vindt die aangeven waar toeval belangrijk was. Zoals een ontmoeting die je voortstuwde of een leraar die in je geloofde.’

Ook Elon Musk en Jeff Bezos zijn uitzonderingen. Verkijken we ons niet op dat handjevol onbevattelijk rijken?

ROBEYNS ¬ ‘Volgens de Zwitserse bank Credit Suisse waren er in 2021 meer dan 260.000 mensen met een vermogen van 50 miljoen euro of meer. Dat is best een grote groep. Zet al die heel erg rijke mensen samen en daar zit zo’n ontzettende machtsconcentratie. Met hun verzameld vermogen kun je wereldproblemen oplossen. Zij kunnen de wereld be- stieren, en tot op zekere hoogte is dat ook wat ze doen.’

‘Maar het gaat inderdaad niet alleen om Jeff Bezos. Ik denk dat de vraag hoe we ons geld beter kunnen inzetten voor heel wat mensen relevant kan zijn.’

Veel van wat we weten over ongelijkheid komt uit Amerikaanse cijfers. Geeft de situatie in de Verenigde Staten geen vertekend beeld? Het Global Wealth Report van Credit Suisse stelt ook dat België een van de hoogste mediane vermogens ter wereld heeft, en dat privérijkdom in België min- der geconcentreerd is dan in bijna alle andere ontwikkelde landen. De Belgische Gini-coëfficiënt is, aldus Our World in Data, bij de laagste van Europa.

ROBEYNS ¬ ‘Helaas heb ik me in de cijfers voor België niet meer kunnen verdiepen. Het zou best kunnen dat een aantal argumenten minder opgaan voor België, omdat het beleid minder neoliberale keuzes heeft gemaakt. Count your blessings, zou ik dan zeggen, want je kunt ook veel kapot laten gaan. In Nederland is de vakbond bijvoorbeeld enorm verzwakt. Nog maar minder dan 20 procent van de werknemers is er gesyndiceerd, tegenover meer dan 50 procent in België.’

Anderzijds leren cijfers van de Nationale Bank dat de rijkste 10 procent van de Belgen 55 procent van het vermogen bezit. Econoom aan de Universiteit Gent Arthur Apostel vermoedt dat de 1 procent rijksten ongeveer 24 procent bezit.

ROBEYNS ¬ ‘Daar heb je toch al een opvallende ongelijkheid, ook al ligt dat in andere landen boven de 60 procent. De juiste vergelijking is niet die tussen verschillende neoliberale systemen, maar tussen de wereld die we hebben en realistische andere, betere werelden. Volgens mij is dat er een met veel minder ongelijkheid.’

Jaloers

Ik vond het bijna aandoenlijk om te lezen hoeveel tijd je in je ‘onderzoeksobject’ gestoken hebt. Je bent uitgebreid gaan praten met superrijken om te leren hoe zij hun rijkdom vergaard hebben, of ze dat zelf rechtvaardig vinden, en vanaf welke grens ze volgens zichzelf eigenlijk wel genoeg hebben.

ROBEYNS ¬ ‘Er zijn wel wat rijken die zichzelf activistisch opstellen. Denk maar aan Mackenzie Scott, de ex-vrouw van Jeff Bezos die haar hele vermogen beloofde weg te schenken. Of aan het initiatief TaxMeNow, waarin verschillende superrijken zich verenigen om hogere belastingen te bepleiten. Natuurlijk gaat het uiteindelijk om erg weinig mensen, maar maatschappelijke verandering begint altijd bij een kleine groep.'

'Ik hoor vaak dat ik gewoon afgunstig ben, maar dat kun je van hen natuurlijk niet zeggen. Zij weten dat ze meer macht hebben omdat ze zo rijk zijn en in die netwerken verkeren. Die macht proberen zij goed aan te wenden.’

'Het doet iets met mensen om extreem rijk te worden. Minder gegoede mensen verdwijnen uit je leven, iedereen blijft ja tegen je knikken, en iedereen wil wat van je.'

De laatste tijd hebben dergelijke initiatieven de wind in de zeilen. Een opinieonderzoek in het najaar van 2023 bij meer dan 2.300 miljonairs - in opdracht van Patriotic Millionaires, nog een organisatie van superrijken die ijvert voor hogere vermogensbelastingen - achterhaalde dat 74 procent van de ondervraagden voorstander was van hogere belastingen op vermogen om publieke diensten mee te versterken.

Tegelijk met de publicatie van het rapport verscheen een open brief van TaxMeNow, ondertekend door honderden miljonairs - onder meer uit de Colruyt-, Disney- en Rockefeller-familie - die de verzamelde wereldleiders op het World Economic Forum in Davos opriep om eindelijk werk te maken van 'een belasting op extreme rijkdom'.

Een van de ondertekenaars, de Oostenrijkse-Duitse erfgename van de BASF-geslacht Marlene Engelhorn, had dan net 90 procent van haar erfenis, zo'n 25 miljoen euro, weggegeven aan een burgerraad die autonoom zal beslissen wat met het geld zal gebeuren. 'Ik heb een fortuin geërfd en daardoor heb ik dus macht, zonder dat ik er iets voor moest doen', zei ze. 'En de Staat wil er zelfs geen belastingen op heffen.'

Rampspoed en onverwachte kosten

‘De meeste superrijken die ik interviewde', gaat Robeyns verder, 'wisten niet wat ze met dat geld moesten doen. Ze voelden zich er ongemakkelijk bij en wilden ervan af. Dat klinkt raar, maar het kwam omdat zij gesocialiseerd waren als normale middenklasse mensen. Ze waren niet opgegroeid waren in dat soort onmetelijke rijkdom, maar hadden een bedrijf dat het goed deed en dat ze vervolgens voor veel geld verkochten.’

‘Het doet iets met mensen om extreem rijk te worden. Minder gegoede mensen verdwijnen uit je leven, iedereen blijft ja tegen je knikken, en iedereen wil wat van je. Als je niet in contact blijft met gewone mensen kom je in een heel andere wereld terecht. Maar ik vind het niet correct om alle superrijken over één kam te scheren. Het zijn niet allemaal de slechteriken in het verhaal.'

'Wat ik wil benadrukken is dat zij een reële, zeer concrete keuze hebben. Zij kunnen ervoor kiezen om hun geld aan andere doelen te geven dan aan private luxe.’

Die methodologie heeft het voordeel dat je iets kunt zeggen over hoeveel genoeg is vanuit de concrete ervaring van superrijken.

ROBEYNS ¬ ‘Ik maak een onderscheid tussen een descriptieve rijkdomgrens, die mensen zelf aangeven, een politieke grens die een absolute limiet moet zijn, en een persoonlijke, ethische grens aan hoe rijk je zou mogen zijn.'

'Ik vind het voor alle duidelijkheid goed dat mensen een zeker vermogen hebben. Dat zorgt voor langetermijninvesteringen en beschermt tegen rampspoed en onverwachte kosten, maar dat rechtvaardigt geen ongelimiteerde rijkdom.’

Hoe verklaar jij dat ook veel middenklasse mensen toch nog weerstand voelen tegen die grenzen van één, of van tien miljoen? Ze zouden er zelf niet door getroffen worden, maar blijkbaar is er de gedachte dat zo’n bedragen bereikbaar zijn als je hard werkt.

ROBEYNS ¬ ‘Mensen realiseren zich misschien onvoldoende dat de huidige economische structuren een systeem vormen dat ongelijkheid versterkt en sociale mobiliteit tegenwerkt. Er wordt erg sloganesk gereageerd op alternatieve economische ideeën, zoals degrowth (het democratisch beslissen om sommige economische sectoren uit te faseren ten voordele van publieke diensten, red.) of de Donuteconomie (economisch model van Kate Raworth dat ecologische plafonds als limieten aan productie en consumptie oplegt, red.). Daar wil ik de komende jaren mijn onderzoek op richten.’

'Tenzij je enkel omgaat met mensen van dezelfde sociale klasse zie je dat, naarmate het leven van mensen vordert, kwetsbaarheid niet gelijk verdeeld is.'

‘Centraal in de neoliberale ideologie is een mensbeeld waarbij iedereen dezelfde kracht heeft om vooruit te kunnen. Maar tenzij je enkel omgaat met mensen van dezelfde sociale klasse zie je dat, naarmate het leven van mensen vordert, kwetsbaarheid niet gelijk verdeeld is. Dat mensen slim zijn of snel dingen doorzien, hebben ze niet aan zichzelf te danken. Dat mensbeeld is helemaal vreemd aan een neoliberale ideologie, maar wel realistischer.'

'Als mensen meer met anderen in aanraking zouden komen, zouden we dat veel sterker beseffen. We moeten het echt opnieuw over klasse hebben. Dat woord zijn we kwijtgeraakt. Vandaag hebben we, geloof ik, minder contact tussen sociale klassen, dan enkele decennia geleden, onder meer door het afbrokkelen van instituties zoals de kerk, of misschien zelfs door de afschaffing van de verplichte legerdienst.’

Mobiel kapitaal

Behalve een belastinghervorming, met een hoge erfbelasting en een verschuiving naar vermogensinkomsten, bevat Robeyns' pleidooi tegen extreme rijkdom een flinke waslijst aan maatregelen die wenselijk of nodig kunnen zijn om te werken aan een systeem dat in de eerste plaats minder ongelijkheid produceert, in plaats van het enkel nadien te mediëren.

Globale maatregelen tegen belastingparadijzen, fraude en corruptie zijn prioritair. Tegen monopolievorming en marktmacht moeten overheden strenger optreden. Mattheuseffecten, klassenbarrières, fiscale transparantie en onderbemande inspectiediensten zijn nog een andere zorg.

Wat verwacht jij nu van politici en politieke partijen?

ROBEYNS ¬ ‘In de eerste plaats verwacht ik van politici dat ze niet plooien voor lobbyisten en grote donateurs. Daarenboven moeten ze eerlijk, transparant en met open vizier het debat ingaan. Roep niet meteen: “Communist!”’

‘Het limitarisme zegt niet dat er maar één vorm van beleid is om extreme rijkdom aan te pakken, al zal een vorm van vermogensbelasting er wellicht deel van uitmaken. Prioritair is vandaag internationale samenwerking om de enorme mobiliteit van kapitaal tegen te gaan. Sluit de belastingparadijzen en leg de kapitaal-flow aan banden. Zolang dat niet gebeurt, kun je geen vermogensbelasting inrichten.'

'Limitarisme zegt niet dat er maar één vorm van beleid is om extreme rijkdom aan te pakken, al zal een vorm van vermogensbelasting er wellicht deel van uitmaken.'

'De Nederlandse belastingdienst heeft een goed zicht op alle vermogensinkomsten, maar dan verhuist een Max Verstappen (Formule 1-coureur, red.) gewoon lekker naar Monaco. De nieuwe wereldwijde minimale vennootschapsbelasting van 15 procent treedt pas in werking vanaf een jaaromzet van 750 miljoen euro, dat bedrag ligt veel te hoog en opent razendsnel nieuwe sluiproutes.’

Ik las dat Nederlands aftredend minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) je naar aanleiding van je onderzoek had uitgenodigd. Stond ze open voor jouw ideeën?

ROBEYNS ¬ ‘Er waren Chatham House Rules van vertrouwelijkheid, dus daar kan ik niets over zeggen, maar ... (aarzelt) ik denk dat het limitarisme echt iets is voor de lange termijn. Ik was verbaasd dat ze me uitnodigde en heb een discussie met haar en haar stafleden gehad. D66 is in de feiten een klassieke neoliberale partij, maar we moeten het gesprek ook aangaan met wie we het oneens zijn.’

'Ik ben geen rabiate antikapitalist. Het huidige neoliberalisme is maar één vorm van kapitalisme. De gemengde economie van na de Tweede Wereldoorlog zou ik niet meteen afschrijven.'

‘Het is interessant om in gedachten te houden dat de denkers achter het neoliberalisme al vanaf de jaren dertig bezig waren om hun ideeën te ontwikkelen en zich te verenigen. Pas met Ronald Reagan als president van de Verenigde Staten en Brits premier Margaret Thatcher kwamen ze echt aan de macht in de jaren tachtig. We’re in it for the long run.’

We hebben alleen de tijd niet om nog lang te wachten. Als we de klimaatopwarming nog met alle macht willen vertragen en beperken, moeten we de CO2-uitstoot halveren tegen 2030. Dan zullen de allerrijksten hun levensstijl moeten aanpassen.

ROBEYNS ¬ ‘Dat klopt, en extreme rijkdom is een deel van de oorzaak van de klimaatcrisis. Maar wat nodig is om de klimaatopwarming en het massale biodiversiteitsverlies aan te pakken, is nog een andere vraag dan wat nodig is om extreme rijkdom aan te pakken. Overigens identificeer ik nog een derde grote crisis in onze tijd, de afbraak van het democratische bestel en de opmars van autoritaire tendensen.'

'Geld hangt met al die crises samen. Een groot deel van de PVV-kiezers (extreemrechtse partij van Geert Wilders die in 2023 de Nederlandse verkiezingen won, red.) zijn net de mensen die klappen krijgen van het neoliberale beleid.’

‘De vraag die ik nog openlaat, is of het kapitalisme eigenlijk wel te redden valt. Ik ben geen rabiate antikapitalist, het neoliberale kapitalisme is ook maar één vorm van kapitalisme. De gemengde economie van de Trente Glorieuses (periode van grote welvaartsgroei tussen 1945 en 1973, red.) zou ik niet meteen afschrijven. Maar we moeten wel op een gestructureerde manier nadenken over alternatieve economische systemen. Dat wil ik de komende jaren onderzoeken.’

Heeft Belgisch minister van Financiën Vincent Van Peteghem (cd&v) je al uitgenodigd? Misschien vindt hij in 'Limitarisme' inspiratie voor een nieuwe poging tot fiscale hervorming.

ROBEYNS ¬ ‘Zo snel gaat het niet. (Lacht) In Nederland wilden politici ook werk maken van een belastinghervorming. Maar die plannen moes- ten ze on hold zetten omdat de computers van de belastingdienst op dit moment geen nieuw systeem aankunnen. Ze moeten eerst het ICT- systeem vernieuwen. Het gevolg van jarenlange onderinvestering in de publieke sector.’

Abonnement De Gids

Neem een abonnement op De Gids!

Aanbevolen

‘Jobstudenten houden de boel recht’

Steeds meer scholieren en studenten zijn aan het werk, ook tijdens het jaar. Met gevolgen voor hun studie, maar jongeren zien ook premies, een...
   05 juli 2024

De vraag is hoe

Soms gaan de dingen verbazend snel. Of lijkt dat toch zo. Als we de partijleiders en commentatoren horen, lijkt het dat we heel snel nieuwe...
   24 juni 2024

Het grote Visie-regeringsrapport

Op welke cruciale beleidsdomeinen boekten ministers van de de Vlaamse en federale regering concrete sociale vooruitgang? Waar schoten ze tekort? En...
   06 juni 2024

Nieuwe studie bevestigt miljardenopbrengst rijkentaks

Belast de rijken! Heel wat politieke partijen zien heil in een vermogensbelasting en 71 procent van de Vlamingen vindt het volgens de bevraging van...
   05 juni 2024